Darowizna gospodarstwa rolnego za emeryturę a zachowek

Przedmiotem artykułu jest problematyka darowizny gospodarstwa rolnego na podstawie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 roku o ubezpieczeniu społecznym, a prawo do żądania zachowku przez osoby uprawnione, w tym rodzeństwo.

Zgodnie z przyjętą linią orzeczniczą przy ustalaniu zachowku nie uwzględnia się wartości gospodarstwa rolnego przekazanego przez spadkodawcę następcy. Tak postanowił Uchwałą Sąd Najwyższy w dniu 21 czerwca 2012 roku sygn. akt III CZP 29/2012.

Powyższa teza jest słuszna pod warunkiem, że strony zawarły po 1990 roku umowę o której mowa w artykule 84 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, to jest umowę z następcą.

Umowa z następcą? Co to za umowa?

Zgodnie z art. 84 ustawy z 20 grudnia 1990 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników „Przez umowę z następcą rolnik będący właścicielem (współwłaścicielem) gospodarstwa rolnego zobowiązuje się przenieść na osobę młodszą od niego co najmniej 15 lat (następcę) własność (udział we współwłasności) i posiadanie tego gospodarstwa z chwilą nabycia prawa do emerytury lub renty inwalidzkiej, jeżeli następca do tego czasu pracować będzie w tym gospodarstwie. Ponadto umowa z następcą może zawierać inne postanowienia, w szczególności dotyczące wzajemnych świadczeń stron przed i po przeniesieniu przez rolnika własności gospodarstwa rolnego na następcę”.

Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników nie uzależnia nabycia przez rolników uprawnień emerytalno-rentowych od wyzbycia się gospodarstwa, ale tylko od osiągnięcia określonego wieku. 

Przyznanie rolnikowi emerytury przed osiągnięciem tego wieku, a także pełna wypłata świadczeń z tytułu emerytury lub renty uzależnione zostały natomiast od zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej, za które uznać trzeba między innymi wyzbycie się własności i posiadania gospodarstwa rolnego. 

Wybór rodzaju umowy prowadzącej do wyzbycia się gospodarstwa rolnego należał do stron. Mogła je stanowić umowa z następcą (art. 84 i 85 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników) lub przewidziane w Kodeksie cywilnym umowy darowizny i dożywocia.

Taki pogląd wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 25 września 2003 r. sygnatura akt V CK 207/02.

Umowa z następcą a umowa darowizny to dwie różne rodzaje umowy

Sąd w sprawie o zapłatę zachowku dokona analizy treści umowy na podstawie której doszło do przeniesienia gospodarstwa rolnego i ważnych jej elementów. Jeżeli stwierdzi, że mamy do czynienia z umową darowizny, nie zaś dla umowy z następcą, uregulowaną w art. 84 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników będzie miało to swoje konsekwencje w sprawie w postaci obowiązku zapłaty zachowku dla rodzeństwa.

Darowizna gospodarstwa rolnego

Jakie zapisy będą mówiły, że mamy do czynienia z umową darowizny :

A/

„że rodzic daruje córce bądź synowi opisane w treści tego aktu gospodarstwo rolne, a córka / syn oświadczyła, że darowiznę tę przyjmuje”.

B/

zatytułowanie umowy jako „Umowa darowizny” i konsekwentnie określanie w umowie stron jako darczyńców i obdarowanych.

Dlaczego powołanie się na ustawę o ubezpieczeniu społecznym rolników nie wystarczy, aby uznać umowę za przekazanie gospodarstwa

Co ważne, powołanie w umowie, że jest ona zawierana w trybie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników nie ma decydującego znaczenia.

Dla zobrazowania sytuacji przedstawiam orzeczenie Sądu Rejonowego w Piszu sygn. akt I C 731/19 z dnia 11 maja 2021 roku gdzie sąd szczegółowo wyjaśnił, dlaczego umowę z 19 marca 1992 r. potraktował jako darowiznę, a nie jako umowę przekazania gospodarstwa rolnego z następcą (uregulowaną w art. 84 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników).

Niniejsze orzeczenie sądu dobrze obrazuje problem umów zawieranych pod rządami ustawy z  dnia 20 grudnia 1990 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Stan faktyczny

• Brat domagał się od pozwanej siostry zapłaty 50 000 zł tytułem zachowku po rodzicach, którzy zmarli odpowiednio w 2014 r. i 2019 r.
• Rodzice w 1992 r. zawarli z pozwaną umowę darowizny zabudowanej nieruchomości rolnej (13,85 ha). Umowa była sporządzona w powołaniem się na ustawę o ubezpieczeniu społecznym rolników z 1990 r. i miała na celu umożliwienie rodzicom uzyskania wcześniejszej emerytury.

2. Ustalenia faktyczne sądu

• Nieruchomość z 1992 r. została darowana pozwanej, przy czym ustanowiono na rzecz rodziców służebność osobistą (mieszkanie, prawo do działki).
• Wartość nieruchomości darowanej, ustalona według stanu na dzień darowizny i cen z daty procesu, po uwzględnieniu służebności, wynosiła 205 120 zł i została ustalona w toku sprawy na podstawie opinii biegłego.

3. Ustalenia prawne sądu

• Kluczowe było rozstrzygnięcie, czy umowa z 1992 r. była darowizną w rozumieniu Kodeksu cywilnego, czy umową przekazania gospodarstwa rolnego z ustawy rolniczej.
• Sąd ustalił, że umowa miała charakter darowizny zatem podlega doliczeniu do substratu zachowku (art. 993–995 kodeks cywilny).
• Przy obliczeniu zachowku wartość nieruchomości została pomniejszona o wartość ustanowionej służebności.
• Substrat zachowku: 205 120 zł. Zachowek brata wynosił 12 819,99 zł (obliczony proporcjonalnie do udziałów spadkowych po obojgu rodzicach).
• Roszczenie brata było zasadne, ale tylko do tej kwoty – w pozostałej części zostało oddalone.

4. Podsumowanie

• Sąd zasądził od pozwanej siostry 12 819,99 zł z odsetkami .
• Uznał, że umowa z 1992 r. była darowizną, a więc darowizna ta powinna być doliczona do spadku przy obliczaniu zachowku.

Dlaczego sąd uznał, że gospodarstwo zostało darowane?

Argumenty sądu prowadzące do wniosku, że umowa była darowizną

1. Treść i nazwa umowy
   • Strony wprost zatytułowały akt notarialny jako „Umowę darowizny”.
   • W umowie zapisano, że rodzice „darują córce gospodarstwo rolne, a obdarowana darowiznę przyjmuje” – to są typowe dla darowizny z art. 888 kodeksu cywilnego
2. Forma i konstrukcja prawna
   • Umowa posługiwała się klasycznym językiem darowizny – strony określone były jako darczyńcy i obdarowana.
   • Choć w umowie powołano się na przepisy ustawy z 1990 r., sąd uznał, że to jedynie wskazanie motywu (chęć uzyskania wcześniejszej emerytury przez rodziców), a nie zmiana charakteru prawnego czynności.
3. Możliwość wyboru rodzaju umowy
   • Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego (wyrok z 16.05.2000 r. sygn. akt IV CKN 34/00; wyrok z 25.03.1997 r. sygn. akt III CKN 39/96), rolnicy mogli zaprzestać działalności rolniczej i wyzbyć się gospodarstwa zarówno przez umowę przekazania z następcą, jak i przez darowiznę czy dożywocie.
   • Wybór rodzaju umowy należał do stron – tutaj wybrano formę darowizny.
4. Skutki prawne
   • Sąd podkreślił, że skoro strony zawarły darowiznę w rozumieniu kodeksu cywilnego, to ponoszą wszystkie konsekwencje tego wyboru.
   • W efekcie darowizna ta musi być doliczona do substratu zachowku (art. 993–995 kodeksu cywilnego), niezależnie od tego, że motywem jej zawarcia było umożliwienie rodzicom uzyskania emerytury.

Publikowany materiał ma wyłącznie charakter informacyjny, odzwierciedlają subiektywne stanowisko autora i nie stanowią ani oficjalnej interpretacji prawa, ani podstawy do podejmowania działań prawnych.

Zachowek jako instytucja urzeczywistniająca obowiązek moralny, jaki spadkodawca ma wobec osób najbliższych

Przekazanie gospodarstwa rolnego a prawo do żądania zachowku