Umowa z następcą a prawo do żądania zachowku

Czas czytania: 4 minuty

Pan Sławomir w skierowanym do mnie zapytaniu wskazał, że jego rodzice na mocy zapisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników przekazali gospodarstwo rolne w całości na rzecz jego brata. Z uwagi na istniejący konflikt rodzinny Pan Sławomir nie otrzymał od rodziców żadnych aktywów. W związku z powyższym ma pytanie, czy po śmierci rodziców będzie mu przysługiwać roszczenie z tytułu zachowku od brata.

Na wstępie należy wskazać, że spadkodawca korzysta z pełnej swobody dysponowania swoim majątkiem zarówno za życia, jak i po śmierci. Swoboda ta jednak może prowadzić do pokrzywdzenia osób najbliższych. Właśnie temu ma zapobiec instytucja zachowku, uregulowana artykułami od 991 do 1011 kodeksu cywilnego, przewidująca ochronę interesów majątkowych najbliższych spadkodawcy przed krzywdzącym rozporządzeniem majątkiem rodzinnym.

Osobami najbliższymi spadkodawcy uprawnionymi do zachowku są zstępni (dzieci, wnuki, prawnuki), małżonek oraz rodzice spadkodawcy. Roszczenie z tytułu zachowku przysługuje wyżej wskazanym osobom, o ile nie otrzymały należnej im kwoty w innej postaci, a mianowicie uczynionej przez spadkodawcę darowizny, w postaci powołania do spadku (z ustawy lub testamentu) lub w postaci zapisu.

Zgodnie z zapisami kodeksu cywilnego (artykuł 993, 994 i 995) przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny dokonane przez spadkodawcę.

Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. 1991 Nr 7 poz. 24), jak i jej poprzedniczka (ustawa z dnia 14 grudnia 1982 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków jej rodzin Dz. U. 1989 Nr 24 poz. 133) stały się podstawą prawną do zawierania przez rolników tzw. umów z następcą. Mając na celu zmianę pokoleniową w prowadzeniu gospodarstwa rolnego umożliwiają wyzbycie się jego własności na rzecz następcy w zamian za uzyskanie świadczenia emerytalno – rentowego przez zbywcę.

O szczególnym charakterze tej formy przekazania gospodarstwa rolnego mowa była już we wcześniejszym wpisie dotyczącym „Darowizny gospodarstwa rolnego na rzecz jednego z małżonków”, gdzie dokonałam zwrócenia uwagi na to, że umowy o przekazanie gospodarstwa rolnego nie można utożsamiać z umową darowizny.

Wskazanie powyższe zachowuje swoją aktualność, jeżeli rozważamy charakter czynności w postaci przekazania gospodarstwa rolnego przez spadkodawcę przy ustalaniu wartości należnego zachowku na rzecz spadkobiercy.

Zgodnie z przyjętą linią orzeczniczą przy ustalaniu zachowku nie uwzględnia się wartości gospodarstwa rolnego przekazanego przez spadkodawcę następcy (tak postanowił Uchwałą Sąd Najwyższy w dniu 21 czerwca 2012 roku sygn. akt III CZP 29/2012). Uzasadniając swoje stanowisko Sąd Najwyższy wskazał na wyodrębnioną ustawowo swoistość umowy przekazania gospodarstwa rolnego w której przekazujący zapewnia sobie świadczenie emerytalne lub rentowe ze środków państwowych, korzystanie z działki, lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarczych, a gospodarstwo przejmuje osoba zdolna do osiągania lepszych efektów gospodarowania, przez co umowa spełnia cel gospodarczy i społeczny.

Zatem, Panie Sławomirze, jeżeli przekazane gospodarstwo rolne stanowiło jedyny majątek znajdujący się w rękach Pana rodziców wystąpienie z roszczeniem wobec brata jest skazane na porażkę i nie zostanie uwzględnione przez Sąd.